Visueel geletterd door (voor)lezen

Koning, keizer admiraal, kijken kunnen we allemaal. Maar dieper waarnemen en interpreteren wat je ziet, is een ander verhaal. Best vreemd dat we er alles aan doen om kinderen teksten te leren lezen maar veel minder aandacht besteden aan het lezen van beelden. Tijdens voorlees- en bijbehorende verwerkingsactiviteiten zou het onderwijs een stevigere basis kunnen leggen voor visuele geletterdheid.

Wat is visuele geletterdheid?
De term ‘visual literacy’ dateert al uit 1969 en komt van de International Visual Literacy Asociation (IVLA). Als je de definitie van mediawijsheid van de Raad van cultuur uit 2005 vertaalt naar visuele geletterdheid, krijg je dit:

‘Visuele geletterdheid is het geheel van kennis, vaardigheden en mentaliteit waarover we moeten beschikken om ons bewust, kritisch en actief te bewegen in de complexe en steeds veranderende beeldcultuur.’

Bij visuele geletterdheid spelen in elk geval drie factoren een rol: cognitie, betekenis en het maakproces. Iemand heeft het beeld gemaakt, wij zien het via onze ogen en geven er via onze hersenen betekenis aan. Aan deze factoren moet het onderwijs veel meer aandacht besteden.

Visuele geletterdheid en (voor)lezen
In het boek ‘Engaging the eye generation’ pleit auteur en leerkracht Johanna Riddle voor de ontwikkeling van intelligente waarneming. We kunnen kinderen al op jonge leeftijd intelligent leren waarnemen als we ze laten zien hoe ze beelden kunnen interpreteren en hoe communiceren over en met beelden in elkaar steekt. Voor professionals betekent dit nog meer integratie van verschillende vormen van geletterdheid. Besteedt aandacht aan cognitie, betekenis en maakproces door veel vragen stellen aan kinderen over wat ze zien en erover discussiëren. Dus: samen beelden intensief observeren, analyseren en bespreken. Dat gaat van gezichtsuitdrukkingen tot lettertype en kleurgebruik. Elk aspect van een beeld draagt bij aan de betekenis die je er als waarnemer aan toekent.

Waarom visuele geletterdheid?
Als je kinderen vanaf jonge leeftijd de handvatten meegeeft om bewuster te kijken, worden ze kritischere beeldwaarnemers. Dat is belangrijk want er komen steeds beelden binnen, vooral via (digitale) media. En de invloed van die (media)beelden is groot. Ze hebben vaak als doel ons te entertainen of te verleiden tot een aankoop. De beelden komen binnen via apparaten als TV, PC- of tabletscherm. Kinderen nemen deze beelden vaak passief op: er is geen sprake van kritisch bewustzijn, denken of analyse van wat ze waarnemen. En juist dat zijn vaardigheden voor de toekomst.

Visuele geletterdheid en voorlezen
Terug naar de kinderboeken en voorlezen. De meeste leerkrachten werken natuurlijk al aan visuele geletterdheid. In een goed prentenboek vullen tekst en beeld elkaar aan. Daarover praat je met leerlingen. Maar wat als je daar nog meer aandacht aan besteedt? Goed beelden kunnen lezen helpt kinderen om de wereld te begrijpen. Kleuren roepen bepaalde emoties op; de afstand tussen 2 verhaalfiguren geeft hun relatie weer; door de afbeeldingen van verhaalfiguren met elkaar te vergelijken op beeldkenmerken en ze te koppelen woorden uit de tekst zorg je voor een integratie van tekst en beeldanalyse.

Eerste leesboekjes hebben onder meer als doel woordherkenning, woordenschatvergroting en verhaal- en zinsstructuur te begrijpen. Meer aandacht voor visuele geletterdheid kan dit proces ondersteunen. Hoe je beelden interpreteert en maakt zijn competenties die bij mediawijsheid horen. In je verwerkingsactiviteiten kan je nog meer gebruik maken van de computer en digitale camera’s om visuele geletterdheid te ontwikkelen. Via programma’s als PowerPoint en Photoshop kan je eigen digiboeken maken waarbij heel veel vaardigheden samen komen: motorische: tekenen, schrijven, knoppenvaardigheden, cognitieve: hoe zit de verhaallijn logisch in elkaar en wat voor invloed heeft het als ik de volgorde van afbeeldingen verander; grafische kennis: wat is de invloed van een bepaald lettertype op de sfeer van het verhaal; samenwerken: wat moet een tekening tonen om het verhaal duidelijk te maken aan kinderen die nog niet goed kunnen lezen, enzovoorts.

Gerichte aandacht voor visuele geletterdheid zorgt ervoor dat leerlingen leren goed met tekst en beelden te communiceren. En dat is steeds belangrijker in een wereld vol beelden.

Bronnen
International Visual Literacy Association
• J. Riddle, Engaging the eye generation, Visual literacy strategies for the K-5 classroom, Stenhouse Publisher, 2009
Video waarin J. Riddle aan het woord is over ‘Engaging the eye generation’

Verder lezen
• L.Pauwels en Peters, J.M., Denken over beelden, Theorie en analyse van het beeld en de beeldcultuur, Acco, 2005
• H. van Driel (redactie), Beeldcultuur, Boom onderwijs, 2004

Door: Saskia Dellevoet, creatief educatieve concepten interactief leren | Mediacoach