Schoolstrijd: levensbeschouwelijke educatie nu

Levensbeschouwing/godsdienst heeft een wezenlijke en fundamentele plaats in de samenleving. Wie immers beweert dat levensbeschouwing een privézaak is en achter de voordeur thuis hoort spreekt zichzelf tegen. Toch heeft levensbeschouwing/godsdienst geen fundamentele plaats in het voortgezet onderwijs. Openbare scholen willen levensbeschouwelijk neutraal onderwijs en bijzondere scholen willen ruimte voor levensbeschouwelijk onderwijs naar eigen inzicht. Ondertussen hangt de daadwerkelijke levensbeschouwelijke vorming er slap bij. Krijgt levensbeschouwelijk onderwijs wel voldoende en de juiste aandacht?

Samenvatting
Wie kijkt naar levensbeschouwelijke educatie in het voortgezet onderwijs kijkt vooral naar de schoolvakken levensbeschouwing en godsdienst. Maar die vakken worden niet op alle middelbare scholen onderwezen. Meestal zijn het de bijzondere scholen die op basis van een levensbeschouwelijke grondslag de keuze maken het vak een plaats te geven in de school. De invulling van het vak godsdienst/levensbeschouwing kan echter van school tot school verschillen. Rondom levensbeschouwelijke educatie in het VO zijn veel onduidelijkheden. Mijn vraag is of dit wenselijk is in een maatschappij waarin levensbeschouwing deel is van het alledaags bestaan.

Openbaar en bijzonder onderwijs
Openbare scholen bieden het vak levensbeschouwing/godsdienst in de regel niet aan. Scholen zijn niet hiertoe verplicht. Toch is openbaar onderwijs niet waarden-vrij en de vraag speelt of het niet gewoon tot de opvoedende en maatschappelijke taak van de school hoort om aandacht te besteden aan kennis en kunde met betrekking tot levensbeschouwing en religie. Vraag is wel wie dit dan moet gaan doen en wat de eigen benadering van dit vak zou moeten zijn¹.

Ondertussen zijn er in het bijzonder onderwijs zelf onduidelijkheden rondom de aard en invulling van het vak levensbeschouwing/godsdienst. Vanuit haar oorsprong kent het vak levensbeschouwing/godsdienst drie hoofdaders: een reformatorische, een katholieke en een humanistische. Voeg daar de nieuwe bloedvaten van ons huidige stelsel zoals de islam, het atheïsme en de burgerlijke levensvisie aan toe om te begrijpen dat levensbeschouwelijke educatie heel verschillend geduid zou kunnen worden. Dit blijkt ook uit de relatief grote hoeveelheid aan lesmethoden levensbeschouwing/godsdienst die overigens veel docenten er niet van weerhoudt om het lesmateriaal zelf te ontwikkelen. Ter vergelijking: het vak wiskunde kent 5 gangbare methodes en het vak levensbeschouwing/godsdienst zo’n 25. Deze status aparte valt de leerlingen ook op. Via Twitter ontdekken ze bijvoorbeeld dat niet alle vriendjes het vak krijgen en dat de aanpak ook verschilt. Vermoedelijk heeft het vak meer te maken met impopulairiteit dan andere vakken. Doorzoek Twitter maar eens op ‘levensbeschouwing’ om een idee te krijgen of lees dit onderzoekje door Huiswerkinstituut Studiekring.

Structurele veranderingen gewenst
Zowel het vak godsdienst als het vak levensbeschouwing zijn in een crisis terechtgekomen door enerzijds de gebrekkige samenhang en regelgeving en anderzijds de impliciete vraag van de samenleving om zich te ontwikkelen in levensbeschouwelijke kennis en vaardigheden. Het vak beantwoordt op papier vaak onvoldoende aan die vraag, maar om dit echt te veranderen op grote schaal zijn structurele veranderingen nodig. Hierbij denk ik aan de komst van een verplicht vak levensbeschouwing in het lessenpakket. Toch is dit op korte termijn niet te verwachten, want zodra men de huidige wet op vrijheid van onderwijs ter discussie stelt, laait de oude schoolstrijd weer op. Gelukkig is het niet zo dat ouders en leerlingen per definitie in de knoop komen als het gaat om levensbeschouwelijke educatie binnen het VO, maar als ouder zou ik het met aandacht omringen, want dat wat aandacht krijgt groeit.

Noot
¹De naamgeving ‘levensbeschouwing’ is veelal een vernieuwingsbeweging van secties ‘godsdienst’ op bijzondere scholen. Met instemming van schoolbesturen hebben zij gekozen voor een naamsverandering om meer recht te doen aan levensbeschouwelijke pluriformiteit.

Over de auteur
Bart Hoogendijk (34) is docent levensbeschouwing op het ds. Pierson college te ‘s-Hertogenbosch en leermiddelenspecialist voor Wikiwijs. Bart blogt over levensbeschouwing, onderwijs, ICT, leerlingenpraat, lesideeën en leservaringen op zijn website. Bart is ook te vinden op Twitter: @BartholomeusLB, op Facebook.com/levensbeschouwing en op YouTube.com/levensbeschouwing.

Verder lezen

  • artikel Levensbeschouwelijke vorming even belangrijk als wiskunde of Engels door Historicus Leo Salemink in Trouw. Aanleiding was naar aanleiding van de lage percentage scholen die van de mogelijkheid gebruik maken om levensbeschouwing als examenvak aan te bieden.
  • artikel Maak van alle scholen bijzondendere scholen door Journaliste Somajeh Ghaeminia in Trouw. Aanleiding was het afscheidssymposium van godsdienstpedagoog Siebren Miedema. Miedema pleit eveneens voor een opheffing van het onderscheid tussen openbare en bijzondere scholen, maar dan wel ‘alle scholen bijzonder’.

Literatuur

  • Handleiding Vakleerplan Godsdienst / Levensbeschouwing, red. M.L. Reijn, T. Visser, Expertisecentrum Hermes, Christelijke Hogeschool Ede, Cursus Godsdienstonderwijs, Fontys Hogeschool Theologie Levensbeschouwing, Gereformeerde Hogeschool, INHOLLAND, Noordelijke Hogeschool Leeuwarden, Christelijke Hogeschool Windesheim en Besturenraad, Woerden, 2011 
  • Handreiking godsdienst/levensbeschouwing als examenvak, red. G.Huis, Besturenraad, Concent en VGS/BGS, Woerden, 2006
  • Leerlingcompetenties Godsdienst / Levensbeschouwing, red. R. van Swetselaar & T. Visser, Expertisecentrum Hermes, Woerden, 2011
  • SAVATER, F., De waarde van opvoeden, Filosofie van onderwijs en ouderschap, Bijleveld, Utrecht, 2001
  • BERGER, H., Moderniteit contra levensbeschouwing, in: Zinderend denken, opstellen over levensbeschouwing en moderniteit, afscheidsbundel ter gelegenheid van het afscheid van Leon Segers aan de Fontys Hogeschool Theologie Levensbeschouwing, lesplaats Tilburg, 2003
  • ALII, E.T., Godsdienstpedagogie, dimensies en spanningsvelden, Boekencentrum, Zoetermeer, 2009
  • Pleidooi voor een landelijke invoering van het vak levensbeschouwing op alle middelbare scholen in Nederland door de VDL, de VGL en het PSC HVO, 2002

Filmtips YouTube

Door: Bart Hoogendijk, docent VO levensbeschouwing - 21 december 2012