Strategieën, instructiemodellen en metacognitie

Begrijpend lezen is een proces dat bestaat uit activiteiten voor, tijdens en na het lezen. Op school krijgen leerlingen leesstrategieën aangereikt om het leesproces goed te laten verlopen. Ook metacognitie is van invloed op leesbegrip.

Evidence based leesstrategieën

Leesstrategieën zijn methodes die de lezer gebruikt om tot tekstbegrip te komen. Onderzoekers Kees Vernooy en Joop Stoeldraijer gaan uit van 7 evidence based strategieën. [1] Volgens hun onderzoek zijn deze strategieën het meest effectief om tot tekstbegrip te komen.

Vooraf
1. Leesdoel bepalen: waarom ga ik deze tekst lezen?
2. Voorspellen: Waarover zou de tekst over gaan?
3. Gebruik van voorkennis over het onderwerp: Wat weet ik hier al van?

Tijdens
4. Jezelf vragen stellen tijdens het lezen: begrijp ik het nog? Wat kan ik doen als ik het niet begrijp?
5. Visualiseren van de tekst: voorstellingen maken bij de tekst en schema’s of woordwebben maken.

Na
6. Samenvatten van de tekst: waar gaat de tekst over? Wat is het belangrijkste thema? Wat is de hoofdgedachte?
7. Jezelf vragen stellen na het lezen van de tekst: ben ik te weten gekomen wat ik wilde weten? Wat vind ik van de tekst? Wat weet ik nog niet?

Effect begrijpend leesstrategieën

Leerlingen leren leesstrategieën, maar wat is het effect hiervan op het begrijpend lezen? Cito concludeert in 2007: ‘Onderwijs in leesstrategieën heeft geen faciliterend effect op het kunnen begrijpen of interpreteren van teksten of omgekeerd. Leesstrategieën hebben zelden een aantoonbaar effect op begrijpend lezen, terwijl dit wel duidelijk het geval is voor vlot lezen en woordenschat.’ [2]

Vlot lezen en een toereikende woordenschat zijn randvoorwaarden om tot tekstbegrip te komen. Daarom is het belangrijk aandacht aan de leesstrategieën te besteden.

Metacognitie

Begrijpend lezen is een cognitief proces. Metacognitie of het denken over denken is van invloed op het leesbegrip. Een eenduidige definitie van metacognitie bestaat niet. Daarom is het moeilijk te meten. Metacognitie is breder dan begrijpend lezen. Het omvat het gehele denk- en leerproces. [3]

Instructiemodellen begrijpend lezen

Een manier om leerlingen instructie te geven bij begrijpend lezen is directe instructie. [4] Het heet ook wel hardopdenkend lezen: hardop uitspreken van leeshandelingen. Met dit instructiemodel doet de professional zijn aanpak bij het lezen voor. Een ander instructiemodel is het cognitive apprenticeship model.

Jager biedt een vergelijkend onderzoek tussen de twee modellen. [5] Centrale onderzoeksvraag was: ‘Hoe moeten leerkrachten onderwijs vormgeven wanneer zij zowel basisvaardigheden als metacognitie willen aanleren?’ Ook onderzocht men wat de effecten van de instructiemodellen waren op de prestaties voor begrijpend lezen, metacognitie en attitude. Volgens Jager moeten leerkrachten rekening houden met de kennis en vaardigheden van hun leerlingen wanneer ze voor bepaalde instructiemodellen kiezen. Ook moeten ze flexibel switchen tussen diverse instructiemodellen.

Update februari 2015, door Miriam van den Beemt – webredacteur Digitale Etalage Opvoeding en Onderwijs

Bronnen

[1] Joop Stoeldraijer en Kees Vernooy. Geen begrijpend lezen in groep 4?! (2007)

[2] Balans over leesstrategieën in het primair onderwijs. Cito (2007)

[3] Bernadet de Jager, Margo Jansen* en Gerry Reezigt. The Development of Metacognition in Primary School Learning Environments. Groningen (2004)

[4] www.onderwijsmaakjesamen.nl: Tips voor het hardopdenkend leren lezen (19-2-2015)

[5] Jager, Bernadet de. Teaching reading comprehension. The effects of direct instruction and cognitive apprenticeship on comprehension skills and metacognition. Groningen (2002)

Meer lezen?

Hendrik Van Steenbrugge. Begrijpend lezen en schematiseren: De impact van het leren maken van schema’s op metacognitie tijdens begrijpend lezen. Gent (2006)

Joop Stoeldraijer en Mariët Förrer. Effectiever en efficiënter werken aan begrijpend lezen. Den Haag (2008)

Kees Vernooy. Effectief leesonderwijs nader bekeken: Technisch lezen, woordenschat en leesstrategieën in samenhang. Utrecht (2007)

E-college leesstrategieën op www.onderwijsmaakjesamen.nl (23-02-2015)