Samenwerkend leren in de kleuterklas

Samenwerkend leren wordt in de bovenbouw van het basisonderwijs en het voortgezet onderwijs regelmatig toegepast. Kinderen hebben een aantal sociale vaardigheden nodig om hier succesvol mee om te gaan. Jonge kinderen zijn in de kleuterklassen nog volop bezig met het ontwikkelen van deze vaardigheden. Hoe zet je samenwerkend leren succesvol in bij deze doelgroep? En waar vind je inspiratie om afwisseling in je werkvormen te brengen?

Samenwerkend leren is iets anders dan samenwerken. Het is geen op zichzelf staande activiteit, maar een onderwijsmethode. De achterliggende gedachte is dat kinderen niet alleen van de leerkracht leren, maar ook van elkaar. Een succesvolle activiteit die gericht is op samenwerkend leren voldoet aan een aantal voorwaarden. [1] Zo is een activiteit niet geslaagd als de kinderen niet samenwerken: ze moeten elkaar ondersteunen om een goed resultaat te behalen. Elk kind heeft een eigen taak binnen een heterogene groep. De activiteit wordt helemaal uitgelegd door de leerkracht en er vindt aan het einde een evaluatie plaats. Hiernaast is er ruimte om de groepsprocessen te bekijken en te bespreken.

Een discussie met een groepje leerlingen waarbij tot een gezamenlijk antwoord gekomen moet worden is wat hoog gegrepen voor een groep 4-jarigen. Andere coöperatieve werkvormen zijn echter prima in te zetten in de onderbouw. De beste manier om te leren samenwerken is door het te doen! Tijdens de eerste leerjaren ligt de nadruk meer op samen spelen. Dit verandert langzaam in samen werken. Met verschillende werkvormen die aansluiten bij coöperatief leren kunnen de kinderen dit oefenen.

Een coöperatieve werkvorm is opgezet volgens het GIPS-model: Gelijke deelname, Individuele aanspreekbaarheid, Positieve wederzijdse afhankelijkheid en Simultane actie. Met dit model worden de leerlingen zelf eigenaar van het werkproces en hebben hier invloed op. Kinderen uit de onderbouw zijn hun sociale basisvaardigheden nog volop aan het ontwikkelen. [2] Juist tijdens de coöperatieve werkvormen is er ruimte om dit te oefenen. De leerkracht kan de opdrachten hier op aan laten sluiten. Zo kan er extra gelet worden op sociale interacties als elkaar aankijken tijdens een gesprek, naar elkaar luisteren, spullen delen en bij het eigen groepje blijven tot de opdracht klaar is. In dit filmpje van Leerkracht24 laat Rianne Hengst, leerkracht groep 1/2 op de Prins Bernhardschool in Tilburg, zien hoe zij dit in haar klas aanpakt.

Als leerkracht kun je uiteraard op het internet terecht als je op zoek bent naar nieuwe werkvormen. Op wij-leren.nl staan zowel achtergrondartikelen over samenwerkend leren als een uitgebreide pagina met verschillende werkvormen. Hierbij staat ook aangegeven vanaf welke groep de werkvorm geschikt is. Juf Lia en Juf Els bijvoorbeeld hebben een uitgebreide Yurlspagina. Hier vind je achtergrondinformatie over coöperatief leren, websites met verschillende werkvormen en uitgewerkte lesideeën. Rianne Hofma, leerkracht groep 1/2 van de Vensterschool in Noordwolde, heeft een website ontwikkeld over mindmappen met kleuters. Een mindmap maken voor en met jonge kinderen ligt niet direct voor de hand: bij een mindmap denken we vaak aan een woordenwolk. Rianne Hofma laat zien dat dit wel degelijk mogelijk is. Met name voor woordenschatontwikkeling en begrijpend luisteren is het een methode die zijn vruchten afwerpt. De mindmap kun je bijvoorbeeld inzetten als introductie van een thema. Oudere kleuters kunnen als zij bekend zijn met de opzet ook zelf een mindmap (al dan niet met woorden) laten maken als verwerkingsopdracht. In deze prezi kun je zien hoe Rianne Hofma dit aanpakt.

Als de opdracht goed uitgelegd wordt en de doelen voor de leerkracht duidelijk zijn, heeft coöperatief leren bij kleuters dus zeker zin. Juist de interactie tussen leerlingen en de gelijkwaardige deelname aan de opdracht voegt iets extra’s toe. Niet alleen leren de kinderen de lesstof; zij leren ook samenwerken, elkaar waarderen en samen naar een doel toe werken. Allemaal vaardigheden waar zij in de huidige en toekomstige maatschappij nog veel aan zullen hebben.

Bronnen
[1] D.W. Johnson en R. Johnson. Learning together and alone: Cooperative, competitive, and individualistic learning (1999)
[2] Mariët Forrer: Coöperatief leren in het basisonderwijs (2000)

Ook interessant: www.slo.nl/downloads/archief/activerende-werkvormen.pdf