Waanzinnige creaties

Outsiderkunst is kunst die gemaakt is buiten het reguliere circuit. Deze stroming vloeit dus niet voort uit academische opleidingen, galeries of musea. De makers kunnen gewone burgers zijn, maar in veel gevallen heeft de maker een verstandelijke beperking of psychische aandoening.

Begin vorige eeuw kreeg deze stroming in de kunst van kunstwerken die gemaakt waren door onder anderen psychiatrische patiënten voor het eerst waardering. Ook werden kunstwerken van psychiatrische patiënten bestudeerd om inzicht te krijgen in iemands psyche. Dit schrijft Eric Bos in zijn introductie voor een lezing van de 80ste boekenweek met het thema Waanzin. Bos is kunstcriticus, beeldend kunstenaar, schrijver en docent kunstgeschiedenis. 

Art Brut

In 1922 publiceerde de Duitse psychiater en kunsthistoricus Hans Prinzhorn het boek 'Bildnerei der Geisteskranken', waarvoor hij zo’n 5000 werken van psychiatrische patiënten verzamelde. Dit boek werd goed ontvangen in de kunstwereld. Kunstenaar Jean Dubuffet bijvoorbeeld was onder de indruk van de speciale werken en introduceerde de term ‘art brut’. Rauwe en ontembaar bruisende kunst, die hij plaatste tegenover culturele kunst. Sinds de jaren zeventig spreekt men over ‘outsider art’.

Waanzin is fascinerend

Bezetenheid, waanzin of krankzinnigheid zijn voor veel mensen griezelige aandoeningen, maar daardoor ook fascinerend, schrijft Eric Bos in de introductie van zijn lezing. "Daarom is waanzin altijd een aantrekkelijk gegeven geweest in toneel, opera, literatuur en beeldende kunst. Van koning Saul tot King Lear, van Malle Babbe tot Mad Kate."

Maar ook kunstenaars lijden soms aan schizofrenie, paranoïa, depressies of wanen die de bron vormen voor hun werk. Lees hier het artikel over beroemde kunstenaars met een geesteziekte. De Fantastische Kunst vond haar oorsprong bijvoorbeeld in hallucinaties van schizofrenielijders en drugsgebruikers.  

Compliment

Toen de Cobraleden, een kunstbeweging halverwege vorige eeuw, te horen kregen dat hun werk wel van geesteszieken leek, was dat voor hen een groot compliment. "Zij hadden zich bij de totstandkoming van hun werken heel direct laten inspireren door werk van die ‘kunstenaars’ die in totale vrijheid, los van welke regel of traditie ook, en zonder zelfcensuur werk maakten: ‘primitieve’ volkeren, kinderen en geesteszieken", zegt kunsthistorica Sophie van Steenderen. "Ik denk dat het nog steeds die kenmerken zijn –vrijheid, directheid- die men waardeert in outsider kunst", zegt ze hierover.

Critici

Sommige kunsthistorici vinden outsiderkunst maar niks. Gekkenkunst, noemen ze het, of vriendelijker: amateurkunst. Toch heeft outsiderkunst ook fans. Die waarderen de originaliteit en de authenticiteit van de werken. In dit interview vertelt kunstenaar Joost van den Toorn over zijn keuze om een expositie te maken van outsiderkunst. Hij verzamelde van psychiatrische patiënten en stelde deze in 2010 tentoon.

 

Tekst: Sanne Boonen, 11 maart 2015.