Waanzin en de kunstenaar

Kunsthistorica Sophie van Steenderen schrijft over kunst en kunstgeschiedenis. Ze is gespecialiseerd in het geven en ontwikkelen van cursussen, lezingen en museumexcursies. Volgens haar speelden beroemde kunstenaars zoals Vincent van Gogh die zijn oor eraf sneed,en de extreem narcistische Salvador Dali een belangrijke rol bij de beeldvorming van gekke kunstenaar.

Is er een verband tussen gekte en creativiteit?
“Sinds de 19e eeuw weken kunstenaars steeds vaker en verder af van de traditionele regels die eeuwenlang in de kunst golden. De persoonlijke beleving van de kunstenaar kwam steeds meer centraal te staan. Daarmee kreeg zijn fantasie, creativiteit en persoonlijkheid meer en meer de ruimte. Dat resulteerde in werken die voor tijdgenoten als door een waanzinnige gemaakt werden bestempeld. “

Kun je een voorbeeld noemen?
“De Impressionisten bijvoorbeeld werden uitgehoond, met hun los geschilderde voorstellingen. En bijna een eeuw later sprak men schande van de werken van de leden van Cobra. Alsof ze door geesteszieken gemaakt waren, was het commentaar. Maar deze kunstenaars waren niet gek, enkel hun tijd vooruit. Zodra mensen niet begrijpen wat ze zien, is het veiliger om de kunstenaar voor gek te verklaren dan om je zelf open te stellen voor het onbekende.“

Is er van oudsher een link tussen kunstenaars en waanzinnigheid?
“Dat denk ik niet. Het fenomeen kunstenaar is ontstaan in de Renaissance, toen de makers van schilderijen en sculpturen zich los wilden maken van de ambachtslieden, waartoe zij tot dan toe werden gerekend. Ze vonden dat ze veel meer deden dan iets creëren alleen met hun handen. Achter die visie gaat zeker geen waanzinnigheid schuil, maar juist ratio en bedachtzaamheid. Tegelijkertijd blijkt hieruit wel hoe essentieel de geest van een kunstenaar is bij de totstandkoming van zijn werken. En waanzin speelt zich ook af in de geest, nietwaar?“

Bekende kunstenaars zoals Vincent van Gogh en Dalí zijn deels beroemd door hun waanzinnige gedrag. Hebben zij volgens jou bijgedragen aan de beeldvorming van gekke creatieveling?
“Absoluut! Van Gogh spant daarin natuurlijk de kroon. Het is bijna onmogelijk om zijn werk te bekijken en te beoordelen zonder daarbij zijn levensloop te betrekken. Toch geloof ik dat zijn werken niet zozeer het resultaat zijn van zijn gekte. Eerder van zijn extreem gevoelige aard en enorme gedrevenheid. Hij was de eerste kunstenaar die zo persoonlijk schilderde en zijn kunst feitelijk als uitlaatklep voor zijn emoties gebruikte.“

En Dali?
“Dali cultiveerde doelbewust het beeld van zichzelf als waanzinnige kunstenaar. Dat paste bij zijn narcistische aard en de wens zich te verzetten tegen de burgerlijke moraal. Maar het hoorde ook bij zijn toewijding aan het Surrealisme. Deze stroming in de kunst putte inspiratie uit het onderbewuste, uit dromen en uit hallucinaties. De kunstenaars daalden af in de diepste krochten van de menselijke geest en stuitten daarbij op taboes, op het irrationele en het bizarre. Dat wat in ons allemaal zit hebben zij beeldend naar buiten gebracht.“

Moet een creatieveling niet gewoon een beetje 'gek' zijn?
“Wat is gek? Een vrije geest, ruimdenkendheid, fantasie, humor, lef en de bereidheid om grenzen op te zoeken en over te gaan zijn denk ik voor veel creatievelingen, kunstenaars in het bijzonder, zinvolle eigenschappen. Maar dat zou ik geen gekte willen noemen, integendeel!“

Meer informatie over kunsthistorica Sophie van Steenderen vind je hier.


Tekst: Sanne Boonen, 9 maart 2015.