Maatschappelijke veranderingen en het antwoord van de kunst

Schilderij reageert op maatschappij

Het ontstaan van nieuwe schildersstromingen en maatschappelijke veranderingen gaan vaak hand in hand. Kunstenaars reageren met hun werk op hun omgeving. Zo reflecteert het kunstwerk de dromen, angsten, verwachtingen of protesten van de maatschappij. In dit artikel een bondig overzicht van enkele grote schildersstijlen van de 20ste eeuw en hun relatie met de maatschappelijke ontwikkelingen.  

Expressionisme (1905-1940)

Het begin van de 20ste eeuw is een tijd van stroomversnellingen. De ontwikkelingen op technologisch en wetenschappelijk gebied volgen elkaar snel op en de groeiende industrialisering en verstedelijking is niet te stoppen. Is er nog ruimte voor de individuele mens in deze stormvloed van expansie?

Het expressionisme staat stil bij het innerlijke leven van de mens in de sterk veranderende maatschappij. “De mens wordt afgebeeld zoals ze ook is beschreven door de vroege psychologie: geïsoleerd, hulpeloos in de greep van krachten die hij niet begrijpt, ten prooi aan innerlijke conflicten en spanningen.” (Bron)
Voorbeelden zijn:

Kubisme (1917-1925)

Kubisme biedt een nieuwe kijk op de wereld, vanuit de gedachte dat De realiteit niet bestaat. Nieuwe technieken geven deze gedachte een extra dimensie, zoals de ontdekking van de röntgenstraal – onder het oppervlakte bestaat nog een werkelijkheid. de kubisten knippen het eenduidige beeld in losse stukken, om het vanuit de verschillende perspectieven weer samen te voegen. 

Ook zijn er maatschappelijke stromingen die zorgen voor nieuwe perspectieven. Bijvoorbeeld het feminisme. Of de stijgende Europese spanningen, wat uitmondt in WOI. (Bron)

Een zeer populair filosoof uit die tijd is Henri Bergson. Zijn boodschap was destijds vernieuwend. Namelijk dat de ervaring van de werkelijkheid niet een vaststaand feit is, maar veranderlijk. Omdat de werkelijkheid continu in beweging is, is er dus geen sprake van één werkelijkheid.

Het schilderij dat als het eerste kubistische werk wordt gezien is Les Demoiselles d'Avignon van Pablo Picasso uit 1907. Een andere belangrijke grondlegger van het kubisme is Georges Braque

Dadaïsme (1916-1924)

Het dadaïsme komt rechtstreeks voort uit woede en frustratie over de Eerste Wereldoorlog. Het begon vooral als een aanval op de zogenaamde beschaafde wereld. Een wereld die in de ogen van de dadaïsten en in het licht van de gruwelijkheden van de oorlog schijnheilig was.

Hun spottende reactie op de heersende, schijnheilige, waarden en normen leidden tot anti-kunst. Tegen de maatschappij, maar ook tegen traditionele kunstvormen. In een wereld die verviel in gruwelijke loopgraafgevechten keerden de kunstenaars terug in hun eigen kinderlijke creativiteit.

Een Nederlandse belangrijke dadaïst was Otto van Rees. Zeer invloedrijk was de Fransman Marcel Duchamp, die na zijn verhuizing naar Amerika, ook daar bekendheid gaf aan de stroming.  

Surrealisme (vanaf 1924)

Het surrealisme keerde zich ook tegen de gruwelijke werkelijkheid, die zich tijdens WOI openbaarde en richtte zich op de wereld van de droom. In het surrealistisch manifest presenteerde de stroming zich als een alternatief voor de hopeloze situatie na de verwoestende oorlog. Kernbegrippen waren: het irrationele, spontane en onbewuste.

Ook de denkbeelden van psycholoog Sigmund Freud waren van invloed op de surrealisten. Freud maakte gebruik van droominterpretaties en vrije associaties om onderbewuste gevoelens naar boven te halen. De surrealisten stelden dit onderbewuste ook centraal. Via het onderbewuste moest de kunst mensen bevrijden van dwingende maatschappelijke of politieke kaders en een positief tegenbeeld geven tegenover de negatieve maatschappij.

Voorbeelden zijn:

Socialistisch realisme (1932-1953)

Tijdens het bewind van Stalin was het socialistisch realisme in de Sovjet-Unie de verplichte kunstvorm. Kunst werd gebruikt om de werkelijkheid te weerspiegelen – en zelfs een tikkeltje mooier te maken. (Bron)

Zelfs Kazimir Malevitsj, die met werken als Zwart vierkant het boegbeeld van het modernisme was, schilderde vanaf de jaren 30 boeren (Bron). In het westen werd het socialistisch realisme niet gezien als kunstvorm, maar enkel als propaganda.

Ook in Duitsland streefde men tijdens het naziregime realisme na. Experimentele stijlen werden betiteld als ‘ontaarde kunst’. Veel kunstenaars kregen een werkverbod.

Voorbeelden zijn:

Postmodernisme (vanaf jaren 50)

Na de Tweede Wereldoorlog ontwikkelde de maatschappij zich in snel tempo tot een consumptiemaatschappij. Het welvaartsniveau nam toe en er ontstond een wereld van luxe en vrijetijdsindustrie. De tijd van het individualisme doet zijn intrede, waarin ieder zijn eigen weg kiest en zijn eigen grillen volgt. “De postmoderne mens is te typeren als een toerist zonder reisplan. Hij ‘zapt’ door de wereld, op zoek naar nieuwe ervaringen.” (Bron)

Zoals de mens door de wereld zapt, zo zapt de postmoderne kunstenaar door de stijlen. Eclecticisme is dan ook een kenmerk van deze moeilijk te definiëren, veelomvattende kunststroming. Waar begin van de 20ste eeuw nog gepoogd werd met kunst grip te krijgen op chaos en onzekerheid, wordt deze in de tweede helft van de eeuw juist omarmt en laten de kunstenaars zich gretig overspoelen door veelheid en veelzijdigheid – met veelal een flinke dosis ironie.

Voorbeelden zijn:

Kunst in de 21e eeuw

Na het optimisme van het postmodernisme reageert de kunst uit de 21e eeuw, evenals aan het begin van de 20e eeuw, op de problemen van een veranderende maatschappij. De financiële crisis, global warming, de strijd tegen het terrorisme. Dit vertaalt zich binnen de kunst in sociaal engagement en aandacht voor duurzaamheid. (Bron)

Het eclectische postmodernisme is niet helemaal verdwenen, maar gaat veelal gepaard met een meer kritische houding. De 21e eeuwse kunstenaar zet meer dan in de 20e eeuw verschillende media in, die hij afwisselend of tegelijkertijd gebruikt.

Voorbeelden zijn:

Andere stromingen die in de huidige eeuw opkomend zijn, is het Onafhankelijk realisme en de Digitale kunst. Bij de laatste wordt de computer ingezet als medium. De onafhankelijk realisten is een groep kunstenaars die met wisselende stijlen slechts 1 overeenkomst nastreven: een herkenbare voorstelling.

 

Tekst: Mirjam van Gogh, december 2015.