Kunst confronteert maatschappij

Kunst kan wakker schudden. Een spiegel voorhouden. Confronteren. Een deel van de kunstenaars heeft met zijn werk een esthetisch doel of wil vermaak bieden. Andere kunstenaars zetten hun werk in om de barricades op te gaan en mensen aan te sporen hun houding of manier van handelen te veranderen. In dit artikel enkele voorbeelden van kunst met een maatschappelijke missie.

Bauhaus: een beter mens door regelmaat

De academie het Bauhaus streefde op subtiele manier een betere wereld na. Binnen deze opleiding werd bewust gezocht naar architectuur en kunst die een maatschappelijke impact had. In 1919 richtte Walter Gropius de school op in Weimar. Ze ontwierpen er gebouwen, meubels en gebruiksvoorwerpen.

Het uitgangspunt van Bauhaus was dat een betere omgeving tot betere mensen en uiteindelijk een betere maatschappij zou leiden. Dit vertaalden ze naar rust in de gebruikte kleuren en vormen, strakke, eenvoudige lijnen en functionaliteit. Rust in huis is rust in het hoofd, is rust in de maatschappij.

Deze filosofische benadering van kunst was niet nieuw. Ook in de periode van de renaissance was er een duidelijk streven naar orde en regelmaat. De gulde snede werd gebruikt om tot een ideale verhouding tussen hoogte en breedte te komen. Renaissance betekent ‘wedergeboorte’ en greep op haar beurt terug op de klassieke oudheid waar geometrische vormen en rust ook de regel vormden.

Beuys: de bühne op

Minder subtiel was het werk van de Duitse kunstenaar Joseph Beuys (1921-1986). In een toespraak uit 1985 vat hij zijn controversiële beeldende werk en vele performances zelf samen als “homeopathische therapie: de kunstpil”, waarmee de wonden van een samenleving kunnen worden blootgelegd én behandeld. (Bron)

Een beroemd voorbeeld van een performance (zelf noemde hij het Aktionen) is ‘Coyote: I Like America and America Likes Me’ uit 1974. Beuys sloot zichzelf 3 dagen lang samen met een wilde coyote op in een galerie in New York. Gedurende deze 3 dagen leerden ze samen te leven. De Aktion was en een protest tegen de Amerikaanse oorlog in Vietnam, maar ook een hoopvolle boodschap dat vrede mogelijk is.

Hedendaagse kunstenaars die actie voeren met hun kunst zijn bijvoorbeeld Philipp Ruch (1981), Tania Bruguera (1968) en Jonas Staal.
• Ruch richtte in 2008 het Zentrum für politische Schönheit op. Onder de naam ‘Die Toten kommen’, vroeg dit collectief aandacht voor vluchtelingen, door aan de grens van Europa overleden vluchtelingen te herbegraven in het hart van Berlijn.
• Ook de Cubaansae Bruguera houdt zich bezig met vluchtelingen. met haar langdurige project 'Immigrant Movement International' onderzoekt ze facetten van immigratie, zoals ze in deze video uitlegt.
• Beeldend kunstenaar Staal (1981) vermengt kunst en politiek. Zijn meest bekende actie is ‘De Geert Wilders werken’, waarbij hij in 2005 herdenkingsmonumenten voor deze politicus in de openbare ruimte plaatste.  

Banksy: boodschap op straat

VanderWolf Images -Shutterstock.com

Onder de pseudoniem Banksy werd deze kunstenaar wereldberoemd met politiek geladen graffitiwerken. Sinds de jaren 90 duiken zijn werken op in Europa en Amerika. Maar ook in Gaza, waar hij bijvoorbeeld de muur tussen Palestijns en Israëlisch gebied beschilderde. Terugkerende thema’s in zijn werk zijn pacifisme, anti-kapitalisme, tegen de gevestigde orde in gaan en de roep voor vrijheid. De website Uk.Complex waagde zich er aan een top 50 van het werk van Banksy te maken. Met op nummer 1: Flower Thrower.

De politieke muurschildering is niet nieuw. Aan het begin van de 20ste eeuw was er al sprake van een sterk politiek geladen vorm van street art: muralisme. In Mexico beeldden kunstenaars ten tijde van de Mexicaanse revolutie het leven en de sociale conflicten van het Mexicaanse volk uit. Diego Rivera is 1 van de bekendste en zeer actieve muralist. Zijn vriend Trotsky zei hier over: “Rivera's muurschilderingen zijn niet slechts uitingen van passieve beschouwing, maar een levend onderdeel van de klassenstrijd."

Graffiti betekent ‘ingekraste tekening’. Neanderthalers, de oude Grieken, de Vikingen – ze deden allemaal aan graffiti. Sommige ingekraste boodschappen zijn nog altijd te bewonderen. En net als bij de hedendaagse ‘tags’ was de politieke boodschap meestal beperkt tot: ik was hier.

Meer weten?

  • Over Bansky schreven we eerder een artikel: Beroemde street artist: Bansky
  • Deze korte film schept een beeld van het leven en werk van Joseph Beuys
  • Bestaat engagement tegenwoordig nog in de kunst? Daar ging deze debatavond van het Platform Beeldende Kunst over. 
  • Het Utrechtse BAK (basis voor actuele kunst) is in 2003 opgericht en onderzoekt de dynamische en kritische rol van kunst in de maatschappij en het activeren van de dialoog.
  • Van 30 maart tot 17 augustus 2014 was de tentoonstelling ‘Meer macht’ in Museum de Fundatie, Zwolle. Hans den Hartog Jager stelde deze tentoonstelling samen rondom de vraag: in hoeverre kan kunst een rol spelen in de maatschappij? De informatiefolder geeft een beeld van het geëxposeerde werk.

 

Tekst: Mirjam van Gogh, december 2015.