Mondriaan: de weg naar abstracte kunst

Piet Mondriaan (1872-1944) is één van de pioniers van de abstracte kunst. Zijn rood-geel-blauwe schilderijen met horizontale en verticale zwarte lijnen zijn iconen van de moderne schilderkunst geworden. Deze schilderijen kwamen niet uit de lucht vallen, maar waren het eindpunt van een lange ontwikkeling. Die begon bij Picasso, en werd een handje geholpen door de kust van Domburg.

Vertrekpunt: kubisme

Van 1912 tot 1914 woonde Mondriaan in Parijs, waar hij het kubistische werk van Picasso en Braque zag. In zijn eigen doeken ging Mondriaan verder waar de kubisten ophielden: hij abstraheerde zijn onderwerpen, zoals stillevens, bomen of gebouwen nog verder. Uiteindelijk bleef er dan een patroon van streepjes en vakjes over. Wel nam hij de grijs- en okertonen van de kubisten over.

In deze video vertelt Mondriaan-kenner Hans Janssen over het werk uit deze periode.

Volledige abstractie: Pier en Oceaan

In 1914 was Mondriaan even in Nederland. Omdat de Eerste Wereldoorlog uitbrak, kon hij niet terug naar Parijs. In de Zeeuwse kustplaats Domburg werkte hij verder. Hier ontstonden zijn 'Pier en Oceaan'-doeken. Zijn uitgangspunt waren de verticale lijnen van de rijen houten palen die overal op het strand staan, en zich aftekenen tegen de lijn van de horizon. Maar in de doeken is die inspiratiebron niet meer te herkennen: ze zijn volledig abstract. Mondriaan gebruikte alleen zwarte en donkergrijze korte lijnen op een witte achtergrond.

Universele ervaring

Mondriaan, die ooit begon als landschapsschilder, liet dus uiteindelijk de zichtbare wereld weg uit zijn werk. Het ging hem alleen nog om de elementen van de schilderkunst zelf: lijn, kleur en vlakverdeling. Hij wilde een 'nieuwe werkelijkheid' oproepen, uitdrukking geven aan een universele ervaring die achter de zichtbare dingen is.

Schaakborden

Na de Domburgse doeken voerde hij zijn abstractie nog verder door, tot hij uitkwam bij een regelmatig lijnenpatroon, waarbij alle vakjes dezelfde formaten hebben. Ook bracht hij weer kleur in zijn werk. De schilderijen uit deze fase wordt ook wel de 'schaakborden' genoemd.

Neoplasticisme

In 1919 keerde Mondriaan terug naar Parijs. Daar ontdekte hij dat Picasso het kubisme had losgelaten en weer figuratief schilderde. Mondriaan bleef zelf op de ingeslagen weg van de abstractie, en zocht naar manieren om de monotonie van de schaakbord-doeken te doorbreken. Uiteindelijk kwam hij uit bij schilderijen die bestaan uit vlakken van ongelijke grootte, gekleurd met de primaire kleuren rood, geel en blauw en de 'niet-kleuren' zwart, grijs en wit. De verschillen in grootte van de vlakken zorgt voor een spanning die je kan vergelijken met die van een evenwichtskunstenaar. Deze stijl wordt 'neoplasticisme' of Nieuwe Beelding genoemd.

Andere pioniers van de abstracte kunst

Mondriaan is dan wel de beroemdste Nederlandse pionier van de abstractie, maar hij was zeker niet de enige. In de jaren 1910-1920 waren er veel andere Nederlandse kunstenaars die, elk op hun eigen manier, de herkenbare voorstelling steeds verder achter zich lieten. Voorbeelden zijn Jacoba van Heemskerck, Jacob Bendien, Leo Gestel, Jan van Deene en Erich Wichmann. Meer over deze kunstenaars kan je lezen in het boek 'Van Gogh tot Cobra'.

Esoterische invloeden

De ontwikkeling richting abstractie is sterk beïnvloed door de theosofie en antroposofie. Dat zijn esoterisch getinte levensfilosofieën die in het begin van de twintigste eeuw een brede aanhang kenden in Nederland, ook onder kunstenaars. Het was Mondriaans overtuiging dat door de pure, abstracte eenvoud van lijn en kleur mensen een dieper inzicht konden krijgen in een universele waarheid. Deze denkwijze, waarbij kunst een religieuze functie krijgt toegedicht, zie je bij veel pioniers van de abstractie terug. De abstracte kunst van Wassily Kandinsky en Kazimir Malevich bijvoorbeeld lag in het verlengde van hun spirituële overtuigingen.

In het boek 'Mondriaan in Parijs 1912-1914' zijn Mondriaans eerste stappen richting abstractie uitgebreid beschreven.

Op de website van de Mondrian Trust staat een mooie tijdbalk van Mondriaans werk. Hier is de hierboven beschreven ontwikkeling goed te zien.

Meer weten over Mondriaan? De website mondriaan.nl staat boordevol informatie, brieven en afbeeldingen.

Of bekijk de aflevering van AVRO's Close-up 'In het atelier van Mondriaan' over de jaren 1921-1938 in Parijs.

 

Het Gemeentemuseum in Den Haag bezit 138 schilderijen van Mondriaan, de grootste collectie ter wereld. Een groot deel is permanent te zien.

 

Tekst door Anneke van Wolfswinkel, 15 oktober 2014