Abstracte kunst van Mark Rothko

Mark Rothko is één van de belangrijkste vertegenwoordigers van het Amerikaanse abstract-expressionisme. Net als Mondriaan schilderde hij aanvankelijk figuratief. Pas later ging hij volledig abstract werken. Zijn doeken, die zijn opgebouwd uit grote kleurvlakken, zijn een uitdrukking van een intense emotionele en religieuze ervaring: het sublieme.

Abstract-expressionisme
Na de Tweede Wereldoorlog (1940-1945) kwam de abstracte schilderkunst in Amerika tot grote bloei. Kunstenaars als Willem de Kooning, Jackson Pollock en Robert Motherwell maakten overdonderende doeken: expressieve abstracte schilderijen op grote formaten. Deze eerste oorspronkelijk Amerikaanse kunststroming wordt 'Abstract Expressionisme' genoemd.

Binnen het Abstract Expressionisme zijn verschillende richtingen ontstaan. Mark Rothko hoort samen met Barnett Newman en Clyfford Still tot de 'Colorfield Painting'. Niet het gebaar van het schilderen, maar het kleurvlak stond bij hen centraal.

Mark Rothko
Mark Rothko werd in 1903 geboren als Marcus Rothkowitz in het Litouwse Dvinsk, dat toen bij Rusland hoorde. Toen hij 10 jaar oud was, vertrok hij met het gezin naar Amerika, om het antisemitisme te ontvluchten. Hij veramerikaniseerde zijn naam tot 'Rothko'.

Rothko's begin: Jungiaanse symboliek
In het begin van zijn loopbaan als kunstenaar verdiepte Rothko zich in de leer van Carl Gustav Jung, één van de grondleggers van de analytische psychologie. Rothko zag, net als Jung, de schilderkunst als middel om archetypische en mythische symbolen te verbeelden. Deze symbolen staan voor primitieve angsten en beweegredenen van de mens, en blijven steeds terugkomen in verhalen, dromen, spreektaal én kunst. In Rothko's vroege werk zijn deze symbolen te zien in totem-achtige figuren, die rituele handelingen verrichten in een nevelig landschap.

Van figuratie naar abstractie
Een kunstenaar die veel invloed heeft gehad op Rothko's ontwikkeling is Milton Avery. Hij zag het schilderij in de eerste plaats als 'kleurveld': een effen vlak, zonder reliëf en zonder 'fotografische' diepte. Eind jaren '40 verdween de figuratie geleidelijk uit Rothko's schilderijen, en bereikte hij de vorm waarmee hij beroemd werd: grote doeken die opgebouwd zijn uit twee of drie rechthoekige vlakken van verschillende grootte, met vage, 'mistige' grenzen.

Het sublieme
De schilderijen van Rothko staan bekend om de uitwerking die ze kunnen hebben op de toeschouwer. Vaak raken mensen geëmotioneerd als ze voor een doek staan. Rothko wilde met zijn werk uitdrukking geven aan intense emotionele, zelfs religieuze ervaringen. In zijn boek 'Het sublieme' schrijft kunstcriticus Hans den Hartog Jager: '[Rothko] confronteert zijn toeschouwers met de worsteling van het individu met de wereld, het gevoel dat je nietig bent tegenover de wereld, de natuur en misschien zelfs wel tegenover God, maar ook met het besef dat je je temidden van al dat geweld wel degelijk staande kunt houden, al is het maar door de kunst. Daarmee is Rothko ook, en vooral, de eerste kunstenaar in de twintigste eeuw die de notie van het sublieme weer terugbrengt.'

Seagram Murals
In 1958 nam Rothko een opdracht aan van het restaurant The Four Seasons, gevestigd in The Seagram Building aan Park Avenue in New York. Decoratieve muurschilderingen moesten het worden, met een oppervlakte van 50 vierkante meter. Het restaurant was een ontmoetingsplaats voor de jetset en de allerrijksten. Rothko verafschuwde de lege, materialistische sfeer: nadat hij er één keer gedineerd had, gaf hij de opdracht terug. Wel werkte hij door aan de serie enorme doeken in grijstinten.

In 1965 schonk hij negen van de doeken aan de Tate Gallery in Londen. In 1970 werd een speciale zaal ingericht met de Seagram Murals. Rothko maakte de opening niet meer mee: hij leed al een paar jaar onder depressies, en pleegde op 25 februari 1970 zelfmoord in zijn atelier.

Bekijk de aflevering van Kunstuur (Avrotros) over de expositie van Mark Rothko in het Gemeentemuseum Den Haag (t/m 1 maart 2015)

In De Wereld Draait Door bespraken vier kenners het werk van Mark Rothko: Ralph Keuning (directeur Museum de Fundatie), Margriet Schavemaker (Hoofd onderzoek Stedelijk Museum Amsterdam), Henk van Os (oud-directeur Rijksmuseum) en Ann Demeester (directeur Frans Hals Museum/De Hallen Haarlem).

Tekst door Anneke van Wolfswinkel, 8 oktober 2014