Het ontstaan van Amsterdam

Het ontstaan van Amsterdam wordt doorgaans gesitueerd in de 13de eeuw. In 1275 schenkt Floris V tolprivilege aan het volk dat bij de dam in de Amstel woont. De stad zou gesticht zijn door mensen uit het Amstelland. In ‘Oerknal aan het IJ’ wordt het ontstaan van Amsterdam verondersteld al in een veel eerder stadium te hebben plaatsgehad: rond 1100. Bovendien wordt de hypothese naar voren gebracht dat de stad niet aan een dam in de Amstel zou zijn ontstaan, maar aan een dam aan het Waterlandse Die.

De ‘Diepothese’

Je hebt voor je boek gebruik gemaakt van de studie van Chris de Bont. Ik kwam in zijn boek ‘Amsterdamse boeren’ weinig informatie tegen over het Die.

Sommige auteurs die over deze periode schrijven, spreken van de ‘Noorder Amstel’ en de ‘Zuider Amstel’, waarbij de Noorder Amstel in verbinding stond, of mogelijk identiek was aan het Die. Het Die buigt volgens hen af naar het IJ, maar het IJ stond in de periode voor de Allerheiligenvloed van 1170 droog. Mijn hypothese is dat de (Zuider) Amstel vanaf de Omval richting Diemen ging en in verbinding stond met de Vecht. De stroomrichting van die rivier was zuidwaarts. De Noorder Amstel, in mijn hypothese het Waterlandse Die, ontsprong bij de plaats waar nu de Stopera staat. Deze rivier stroomde noordwaarts richting het huidige Uitdam, waar hij afwaterde in het toenmalige Almere. De dam is gelegd in laatstgenoemde rivier.

Waterlanders

Jouw stelling is dat Amsterdam niet vanuit Amstelland maar vanuit Waterland is gesticht.

Mijn stelling houdt in dat door bevolkingsaanwas in Waterland en de voortschrijdende veenkolonisatie de bevolking voor verdere ontginning naar het zuiden trok. In principe zouden de eerste kolonisten al rond 900 of 1000 in Waterland te vinden zijn geweest. Na enige tijd is een deel van hen waarschijnlijk naar het zuiden getrokken. Omstreeks 1100 zou zich een groep Waterlanders ter hoogte van Damrak en Warmoesstraat hebben gevestigd.

Ik heb in een boek over de Amstel ooit gelezen dat Amstellanders Amsterdam stichtten om turf af te voeren.

Het is waarschijnlijker dat ze dat via Utrecht afvoerden. Dat was veel dichterbij en beter bereikbaar. Het gebied rond het huidige Damrak lag voor de Amstellanders ver weg, met uitsluitend moerasgebied ertussen. Het punt is dat ze – om met Derrick te spreken – geen ‘motief’ hadden om Amsterdam te stichten en de Waterlanders wel. Zij beschikten met het Waterlandse Die over een goede vaarweg om hun geluk iets verderop te beproeven. Zij vestigden zich gewoon aan hun eigen Die.

Floris V

‘Ons Amsterdam’ bestrijdt deze opvatting door te wijzen op het tolprivilege uit 1275 dat Floris V heeft verleend aan ‘het volk aan de Amstel’ en niet aan het ‘volk aan het Die’.

Dat klopt inderdaad en dat ontken ik ook niet; maar het tolprivilege is van 1275 en ik heb het over 1100. In de tussentijd kan het Die tot ‘Amstel’ herdoopt zijn.

De knik in de Amstel

De Zuidelijke Amstel boog af richting Diemen; tussen de Omval en de Stopera zou een verbinding met de Noorder Amstel gegraven zijn. Opvallend zijn daar de twee rechte stukken Amstel die in een knik bij elkaar komen.

‘Ons Amsterdam’ heeft Jerzy Gawronski, de stadsarcheoloog, gevraagd om commentaar op die stelling. Hij denkt dat dit stuk pas bij de aanleg van de grachtengordel in de 17de eeuw is rechtgetrokken. Cruciaal voor de opvatting dat de stad aan de Amstel gesticht is, is volgens hem dat er op die plaats altijd water gestroomd heeft en dat het niet een gegraven verbindingsroute tussen de Amstel en het Die of de Zuider Amstel en de Noorder Amstel betreft. Dat is een hypothese omdat het ter plaatse van het rechte stuk – bij Carré – niet door bodemkundig onderzoek is gestaafd.

De ‘Diepothese’ is uiteraard ook een hypothese en gebaseerd op gegevens van historische en archeologische kaarten. Archeologisch onderzoek bewijst wel de daadwerkelijke ouderdom van de Noorder Amstel, tegenwoordig Rokin en Damrak; of eigenlijk: het Die.