Letterdecoraties op de caféruiten

Wie een traditioneel café in de Amsterdamse binnenstad bezoekt zal het niet ontgaan zijn dat op de ruit de naam van het etablissement vaak in zwierige letters te lezen staat. Weinig mensen weten dat deze ‘Amsterdamse krulletter’ als schrijfletter ontworpen is door een Amsterdamse huisschilder. De belangstelling voor deze letter is toegenomen door recente publicaties van ontwerpers en specialisten in kalligrafie uit het buitenland: de Britse ontwerper David Quay, de Zuid-Koreaan Moonsick Gang, de Italiaan Alessandro Colizzi en vooral de Argentijn Ramiro Espinoza.

Cancellaresca

De cancellaresca is een schrijfletter die tijdens de Renaissance werd ontwikkeld aan de pauselijke kanselarij. De definitieve vorm van deze letter werd in 1554 vastgelegd door Ferdinando Ruano, klerk bij het Vaticaan. Het is een sierlijke, licht overhellende schrijfletter, waarvan meerdere variaties bekend zijn. De Amsterdamse krulletter is een variant op de zogenaamde ‘late’ cancellaresca-stijl uit de Gouden eeuw. De letter is een ontwerp van de Amsterdamse huisschilder Wim Visser (1911-1987). De officiële naam van zijn ontwerp is niet ‘Amsterdamse krulletter’, maar ‘Oudhollandse Stijl’. Het opmerkelijke is dat Visser – zonder opgeleid te zijn in druktechnieken - een geheel eigen interpretatie aan de cancellaresca heeft gegeven.

Wim Visser

Wim Visser had een bloeiend schildersbedrijf, maar zijn voorliefde ging uit naar het schilderen van letters. Belangrijkste opdrachtgever voor zijn letterdecoraties was Amstel. De bierbrouwer had een zakelijke relatie met tal van cafés die Amstel op de tap hadden. Als tegenprestatie bekostigde Amstel de raamdecoraties van Visser. Vanaf de jaren ’40 en ’50 decoreerde Visser caféruiten in zijn Oudhollandse Stijl. De zakelijke relatie met Amstel heeft geduurd tot 1968. Tot zijn pensioen en zelfs daarna bleef hij letters schilderen voor vrienden en voormalige klanten.

De techniek

In zijn atelier schetste Wim Visser eerst de letters en de layout op papier. Daarna perforeerde hij de belangrijkste lijnen met een radeerwieltje. Het papier werd bevestigd op het caféraam en met behulp van kalkpoeder werd het ontwerp overgebracht op het glas. Daarna schilderde Visser de letters met een langharig penseel, de hand rustend op een schildersstok, op het raam. Leo Beukeboom, die voornamelijk voor Heineken werkte, gebruikte de schildersstok niet. Hij ondersteunde zijn rechterhand tijdens het schilderen van de letters met zijn linkervuist.

Leo Beukeboom (1943)

Leo Beukeboom groeide op in De Pijp en had van kindsbeen af belangstelling voor tekenen, schilderen en kalligrafie. Hij bezocht de grafische school en volgde in de avonduren lessen kalligrafie en het natekenen van drukletters. Zijn eerste opdrachten voor een etaleur in 1965 bestonden uit het schilderen van opschriften voor winkels. Via een andere etaleur kwam hij in contact met de firma Heineken en werd de letterschilder voor de caféruiten van de bars die door deze bierbrouwer gesponsord werden. Nadat Heineken Amstel overnam kreeg hij er nog meer afnemers bij. Café eigenaren verzochten hem vaak in de stijl van Visser te werken en zo kwam Beukeboom in aanraking met de Amsterdamse krulletter. Zijn nabootsingen waren soms zo goed, dat men achteraf moeite had het werk van Visser en Beukeboom uit elkaar te houden. Leo Beukeboom ontwierp ook een eigen variant op het lettertype Romein en experimenteerde met andere stijlen. Na 1989 namen zijn opdrachten af omdat Heineken de kroegbazen niet langer gratis raamdecoraties aanbood en zij de letterschilder zelf moesten gaan betalen. In 2003 stopte Leo Beukeboom met zijn werk.

Verdwijnend erfgoed

Wat geldt voor het traditionele café is nog meer van toepassing op de raamdecoraties. Langzamerhand verdwijnen ze uit het straatbeeld. Caféruiten worden vervangen, of sneuvelen en daarmee verdwijnt het werk van Visser en Beukeboom. De sierlijke letters van Visser zijn nog maar op enkele plaatsen te bewonderen, onder meer in de Bloemstraat bij Café Chris en in de Haarlemmerstraat bij Hotel-café De bloeiende Ramenas. De decoraties van Beukeboom zijn nog goed vertegenwoordigd, met name in de Pijp en in de Jordaan; maar ook buiten Amsterdam in Gent, Zandvoort, Alkmaar en Apeldoorn.