Van Vrije Gemeente tot Paradiso

In 1877 traden de gebroeders Reinhard (1821-1889) en Herman Hugenholz (1834-1911) uit de Nederlands Hervormde Kerk. Op 30 november van dat jaar richtten zij de Vrije Gemeente op, een modern theologische vereniging zonder dogma’s. Hun jongere broer Frederik (1839-1900) vertrok met zijn gezin naar Amerika waar hij in Grand Rapids in de staat Michigan voorganger werd van een vergelijkbare Nederlandse Vrije Gemeente. De moderne geloofsrichting zou zich in Amsterdam vestigen in een nieuw gebouw aan de Weteringschans.

De Schans

De huidige Weteringschans was eeuwen lang onderdeel van de vesting van Amsterdam. De Singelgracht vormde de buitengrens van de stad en langs de gracht was een beveiligingsgordel met 26 bastions aangelegd. Toen aan de overzijde van de Singelgracht in 1864 het Vondelpark werd aangelegd en het gebied buiten de Singel langzamerhand bebouwd werd, verloor de vestinggordel zijn beschermende functie. Op het voormalige bolwerk ‘De Schinkel’ verrees het Huis van Bewaring. De aanpalende grond aan de Schans tot aan de Spiegelgracht werd openbaar verkocht voor 25 gulden per vierkante meter. De grond naast het Huis van Bewaring werd aangekocht door de Vereniging De Vrije Gemeente.

Het Vereenigingsgebouw

Gerlof Bartholomeus Salm (1831-1897) en zijn zoon Abraham (1857-1915) waren veelgevraagde architecten in de tweede helft van de 19de eeuw. Zij ontwierpen het Aquariumgebouw voor Artis, tramremises op het Roeterseiland, de Wintertuin van Krasnapolsky, het hoofdgebouw van de Nederlandsche Bank aan de Turfmarkt en suikerraffinaderij ‘De Granaatappel’ aan de Lijnbaansgracht. Vader en zoon combineerden elementen uit verschillende bouwstijlen tot een eigen eclectische stijl. In 1879 kreeg dit duo de opdracht om op het perceel naast het Huis van Bewaring een ‘Vereenigingsgebouw’ neer te zetten, dat niet al te zeer op een kerk mocht lijken. De opzet van het bakstenen gebouw is streng symmetrisch en heeft een sobere detaillering. Centraal stond de Grote Zaal met tegelvloer en glas-in-loodramen. “Sol Deo Gloria” (Alleen aan God de eer) waren de woorden die de achterwand accentueerden. Onder dit credo stond het katheder van de voorganger. In de glas-in-loodramen werden onder meer Goethe, Spinoza, Augustinus, Mozes en Dante afgebeeld. De Vrije Gemeente wilde zich duidelijk onderscheiden van andere kerkgenootschappen.

Vrij van dogma’s

De Vrije Gemeente was weliswaar een uit het Christendom voortgekomen genootschap, maar zocht ook inspiratie in andere godsdiensten, in mystiek en in spiritualiteit. In het gebouw aan de Weteringschans bood men in de loop der jaren het woord aan een grote verscheidenheid van sprekers: Domela Nieuwenhuis, Frederik van Eeden, Rudolf Steiner, Rabindranath Tagore en Albert Schweitzer voerden er het woord. Doel was bij de aanhang een vrijzinnige, ondogmatische houding aan te kweken, een levenshouding waarbij men in vrijheid zijn levenspad kon kiezen. In die zin vormde de Vrije Gemeente een voorafschaduwing van idealen die in de jaren zestig opgeld zouden doen.

Speculatieobject

Op 3 januari 1965 hield de Vrije Gemeente de laatste zondagochtenddienst. Het Kerkgenootschap betrok een nieuw gebouw in Buitenveldert. Het pand stond enige tijd leeg en werd gebruikt als opslag voor tapijten. De Gemeente was in onderhandeling met vastgoedspeculant Nicolaas Bouwes. Deze wilde zowel het Huis van Bewaring als het gebouw van de Vrije Gemeente slopen en vervangen door een groot toeristisch complex met hotels, winkels en een parkeergarage dat de omgeving van het Leidseplein definitief van karakter zou doen veranderen. Hier moest ook een belangrijke ondergrondse halte komen van een metrolijn die Osdorp met Diemen zou gaan verbinden. Maar de Gemeente zag zich echter ook voor een ander dilemma geplaatst. Door Provo geïnspireerde jongeren eisten een eigen plek op waar men - zonder inmenging van buitenaf - activiteiten kan organiseren.

Provadya

Willem de Ridder – Fluxus kunstenaar, radiomaker, medeproducent van het VPRO programma ‘Hoepla’ en oprichter van tijdschriften als ‘Hitweek’ en ‘Aloha’ – organiseerde vanaf oktober 1967 samen met cannabis activist Koos Zwart ‘Provadya’-avonden in Felix Meritis. Op deze avonden werd Oosterse muziek gedraaid en traden groepen op als Supersister en Dragonfly, die alternatieve popmuziek speelden. In Felix Meritis werd echter het Shaffy Theater gehuisvest en dus moest er naar een alternatieve locatie uitgekeken worden.

Fantasia en Paradiso

Nadat het gebouw van de Vrije Gemeente was gekraakt en door de politie weer ontruimd traden De Ridder en Zwart in onderhandeling met de Gemeente Amsterdam. Op 31 januari 1968 werd Stichting Vrijetijdscentra opgericht die het gebouw tot de sloop en de verhuizing naar de Kloveniersburgwal zou exploiteren. De Ridder was daarnaast nog met een ander project bezig, de oprichting van een andere jongerenclub aan de Prins Hendrikkade waarvoor Rijkssubsidie beschikbaar was. Dit project werd gebruikt om druk op de Gemeente te zetten ten aanzien van het pand van de Vrije Gemeente. Het leidde tot de merkwaardige situatie dat op 29 maart 1968 Fantasia – later de Kosmos - opende aan de Prins Hendrikkade en de dag daarop, op 30 maart, een tweede jongerencentrum aan de Weteringsschans, waarvoor Willem de Ridder de naam ‘Paradiso’ had bedacht.